و تحسب أنك جرم صغير * و فيك انطوى العالم الأكبر و أنت الكتاب المبين الذى * بأحرفه يظهر المضمر پس در هستى هماهنگى و انسجام وجود دارد و به قول سعدى شيرين سخن : جهان چون چشم و خط و خال و ابروست * كه هر چيزش به جاى خويش نيكوست بنابراين ، عقل مىگويد : در هر مجموعه‌اى نظم و هماهنگى وجود داشته باشد دليل بر هدف‌دار بودن آن است و بدون هدف ، وجود چنين نظامى عبث و بيهوده است . دلايل نقلى نيز از اين قرارند كه قرآن مىفرمايد : إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ ؛ « 1 » مسلما در آفرينش آسمان‌ها و زمين ، و در پى يكديگر آمدن شب‌وروز ، براى خردمندان نشانه‌هايى [ قانع‌كننده ] است . همانان كه خدا را [ در همهء احوال ] ايستاده و نشسته ، و به پهلو آرميده ياد مىكنند ، و در آفرينش آسمان‌ها و زمين مىانديشند [ كه : ] پروردگارا ، اينها را بيهوده نيافريده‌اى ؛ منزهى تو ! پس ما را از عذاب آتش دوزخ در امان بدار . و در جاى ديگر مىفرمايد : وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ؛ « 2 » و آسمان و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است به بازيچه نيافريديم . جواب سؤال دوم : هدف اصلى از آفرينش جهان تكامل است . هر موجودى به سمت كمال لايق به حال خويش حركت مىكند و با آفات و موانع كمال خود مبارزه مىكند ، منتهى كمالات ساير موجودات متناهى است ، مانند هسته‌اى كه تبديل به درختى

--> ( 1 ) . سورهء آل عمران ، آيه 190 و 191 . ( 2 ) . سورهء انبياء ، آيه 16 .